Nắng ở lại trên hàng bạch dương

Tôi bắt đầu yêu nước Nga từ một chiều tháng tám, khi tình cờ đọc được vài dòng thơ Nga dịch lại bằng tiếng Việt. Những câu chữ mềm mại như tuyết, nhưng đọng lại nơi tim lại là thứ ấm áp không thể diễn tả thành lời. Tình yêu ấy dần lớn lên trong tôi như thứ tình cảm kỳ lạ mà không cần lý do rõ ràng — chỉ là cảm thấy gần gũi, thiết tha, như thể mình đã từng sống nơi ấy, từng bước trên tuyết trắng, từng ngước nhìn trời xanh ở một chiều Moskva xa xôi.

Rồi hôm nay, đọc lại những ký ức của dịch giả Thúy Toàn — người cả đời gắn bó với văn học Nga, tôi thấy mình như chạm được vào một phần tuổi trẻ của ông, cũng là một phần giấc mơ mà tôi từng có. Có những người cả đời đi tìm điều mới mẻ, cũng có người chỉ chọn một con đường — và đi thật sâu. Với dịch giả Thúy Toàn, con đường ấy là tiếng Nga, là những năm tháng du học Nga, và hơn hết, là tình yêu không bao giờ vơi với nước Nga.

Tôi ngồi viết những dòng này không phải để kể lại một cuộc đời, mà là để giữ lại chút cảm xúc đẹp đẽ cho chính mình — và có thể, cho những ai cũng đang bước vào hành trình xa xứ với trái tim nồng nhiệt và đầy hy vọng như tôi từng có.

Khi tình yêu bắt đầu từ một bài học nhỏ

Không phải ai cũng bắt đầu một hành trình lớn lao từ những điều hoành tráng. Với ông Thúy Toàn, mối duyên với nước Nga bắt đầu chỉ bằng một buổi học — nơi ông lần đầu nghe bài tùy bút “Lòng yêu nước” của nhà văn Ilya Erenburg. Khi ấy, ông vẫn là cậu học sinh thiếu sinh quân chưa từng đặt chân ra khỏi đất nước, nhưng chỉ cần một bài văn, một giọng đọc, một buổi giảng say mê của thầy Phạm Tuyên — tất cả đã đủ để chớm lên tình cảm khó lý giải dành cho Liên Xô, cho văn học Nga, cho cái cách mà con người nơi ấy nhìn về đất nước mình bằng tình yêu sâu nặng.

“Lòng yêu nước bắt đầu từ lòng yêu những điều tầm thường nhất…” — ông đọc lại, mắt ánh lên niềm xúc động như thể thời gian chưa bao giờ làm phai mờ những câu chữ ấy. Câu văn đơn sơ mà vang vọng trong tâm hồn, khiến người nghe không thể nào dửng dưng. Với ông, đó không chỉ là một bài văn, mà là hạt giống đầu tiên gieo vào lòng chàng trai trẻ niềm say mê khám phá đất nước xa xôi phía bắc.

Sinh ra trong cái nôi quan họ Kinh Bắc, ông Thúy Toàn đã có tâm hồn nghệ sĩ từ thuở nhỏ. Vẻ đẹp trong sáng, bình dị của những làn điệu dân ca quê hương có lẽ đã giúp ông thẩm thấu dễ dàng cái mênh mang, lãng mạn của thi ca Nga. Có ai ngờ một ngày, tình yêu từ một bài học nhỏ sẽ đưa ông đi thật xa — tới Moskva, tới hành trình cả đời gắn bó với ngôn ngữ Nga, và tới sứ mệnh bắc cầu giữa hai nền văn học.

Hành trình đầu tiên tới xứ sở bạch dương

Giấc mơ ấy thành hiện thực vào năm 1954, khi ông cùng 99 thiếu sinh quân khác được cử sang Liên Xô học tập. Đó là thời điểm lịch sử, khi Việt Nam và Liên Xô bắt đầu đặt nền móng cho mối quan hệ hợp tác sâu sắc. Sau hai năm học tiếng Nga, ông nằm trong số ít những người được giữ lại học đại học, và chọn theo học ngành Ngữ văn tại Trường Đại học Sư phạm quốc gia Moskva mang tên Lênin — một trong những đại học Nga danh giá bậc nhất thời ấy.

Từ giấc mơ đến hiện thực, từ sách vở đến đời sống thật, ông chạm vào nước Nga bằng mọi giác quan. Cảnh sắc mùa đông trắng muốt, những con đường rợp bóng bạch dương, tiếng cười nói thân thiện của người dân bản xứ — tất cả làm dịu đi nỗi nhớ quê hương trong lòng người sinh viên xa xứ. Đất nước ấy không chỉ đẹp, mà còn ấm áp theo một cách rất người. Có lần, chỉ vì ngồi chống tay khi ăn, ông được thầy giáo hỏi thăm và nhắc nhở nhẹ nhàng — một chi tiết nhỏ thôi, nhưng lại khiến ông cảm động mãi về sau.

Không chỉ là học, mà là sống, là lớn lên, là học cách cảm — đó mới là điều khiến những năm tháng du học Nga của ông trở nên không thể nào quên. Những người thầy, người bạn, và cả những người dân Nga xa lạ mà đầy lòng nhân hậu — tất cả đã để lại trong tâm trí ông một dấu ấn quá sâu đậm, không thể xóa nhòa.

Đó không chỉ là hành trình học tập, mà là hành trình thành nhân. Tình người nơi xứ bạch dương đã góp phần nuôi dưỡng một tâm hồn Việt Nam trở nên sâu sắc hơn, giàu có hơn — để rồi từ đó, ông chọn con đường dịch thuật như một cách trả nghĩa cho cả hai đất nước.

Làm nhịp cầu cho hai nền văn hóa

Khi trở về nước sau khi tốt nghiệp năm 1961, ông Thúy Toàn bắt đầu công việc giảng dạy tiếng Nga, rồi chuyển sang làm biên tập tại Nhà xuất bản Văn học. Nhưng song song với đó là một con đường bền bỉ hơn — con đường dịch văn học Nga sang tiếng Việt. Bắt đầu bằng những mẩu truyện thiếu nhi, rồi đến những bài thơ, những trường ca, và cả những kiệt tác của đại thi hào Puskin, Esenin, Lermontov… — ông kiên nhẫn và say mê dịch, như người thợ thủ công nâng niu từng nét chữ.

Tiếng Nga không chỉ là công cụ, mà là người bạn đồng hành suốt đời ông. Trong hơn nửa thế kỷ, ông để lại dấu ấn với hàng loạt bản dịch được yêu mến, như “Tôi yêu em”, “Con đường mùa đông”, “Khúc ca về cuộc hành binh Igor”… Những bản dịch của ông giản dị, trong sáng, giữ được hồn thơ nguyên bản nhưng lại rất “Việt” — đủ để người đọc thấm mà không cảm thấy xa lạ.

Có thể nói, ông là một trong những người âm thầm nhưng quan trọng nhất trong việc đưa văn học Nga tới độc giả Việt. Người ta gọi ông là “người bắc cầu văn học Việt – Nga” — một danh xưng không cần hào nhoáng, nhưng đầy đủ ý nghĩa.

Ông từng nói, tác phẩm dịch là cây cầu bắc qua hai nền văn hóa — và dịch giả là người thợ không tên, kiên nhẫn đặt từng viên gạch. Nhờ ông, và những người như ông, biết bao thế hệ người Việt đã có thể chạm vào tâm hồn nước Nga, mà không cần phải hiểu tiếng Nga.

Giữ lấy chút nắng của ký ức

Khi tuổi đã xế chiều, ông Thúy Toàn không chọn nghỉ ngơi. Trái lại, ông bắt đầu gom góp những kỷ vật, sách báo, tư liệu để xây dựng Nhà lưu niệm “Văn học Nga tại Việt Nam” tại quê nhà Phù Lưu, Bắc Ninh. Đó không phải một bảo tàng lớn, nhưng là không gian lặng lẽ gìn giữ một phần ký ức của bao thế hệ từng du học Nga, từng đọc văn học Nga, từng mơ về nước Nga.

Tầng một mang tên “Những trang tình nghĩa”, kể lại câu chuyện của thế hệ học sinh Việt đầu tiên được học bổng nhà nước, được gửi gắm niềm tin vào học bổng hiệp định với Liên Xô. Tầng hai là “Văn học Nga ở Việt Nam” — nơi lưu giữ hàng trăm đầu sách, bản dịch, tranh ảnh, bài báo mà ông sưu tầm trong nhiều năm. Mỗi hiện vật là một phần lịch sử, không chỉ của ông, mà của cả mối quan hệ Việt – Nga thấm đẫm tình người.

Năm 2010, ông vinh dự nhận Huân chương Hữu nghị của Nhà nước Nga, do chính Tổng thống Dmitry Medvedev trao tặng. Nhưng với ông, phần thưởng lớn nhất không phải là huân chương, mà là cảm giác mình đã làm điều gì đó có ý nghĩa — không chỉ cho riêng mình, mà cho cả những người yêu nước Nga, yêu văn học Nga, và cả những thế hệ trẻ đang chuẩn bị mang theo hành trang là một học bổng Nga tới xứ sở bạch dương.

Giống như ông từng nói, ông không phải người làm nên điều gì to lớn. Ông chỉ là người “năng nhặt chặt bị”, từng chút, từng chút gom góp lại những điều đẹp đẽ — như một con ong cần mẫn mang về mật ngọt. Nhưng chính sự cần mẫn ấy đã làm nên một cuộc đời đủ đầy, tròn trịa và sâu sắc — như bài thơ mà ông vẫn hay đọc: “Nước Nga có một điều đặc biệt, chỉ có thể đặt niềm tin vào nước Nga”.

Và với những ai đã từng du học Nga, hoặc đang chuẩn bị đi, có lẽ sẽ hiểu… tình yêu ấy — một khi đã bắt đầu — thì sẽ mãi không bao giờ nguôi.

Nguồn tin: Quân đội nhân dân