Từ MISIS, nghĩ về chiến lược khoa học công nghệ Việt Nam

Ngày 28/5/2025, trong khuôn khổ chuyến công tác tại Liên bang Nga, một đại diện ngành giáo dục Việt Nam đã có dịp thăm và làm việc tại Đại học Khoa học và Công nghệ Vật liệu MISIS – một trong những trung tâm hàng đầu về đào tạo, nghiên cứu vật liệu, kỹ thuật và trí tuệ nhân tạo tại thủ đô Moscow. Chuyến thăm không chỉ để tìm hiểu mô hình nghiên cứu tiên tiến, mà còn mang đến một góc nhìn mới về việc xây dựng hệ sinh thái khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo cho Việt Nam từ những điều rất căn bản: gieo mầm đam mê khoa học từ sớm.

Mô hình ươm mầm tình yêu khoa học từ tuổi nhỏ tại Nga

Điểm gây ấn tượng đặc biệt tại Đại học MISIS không nằm ở những thiết bị hiện đại hay các công trình nghiên cứu quy mô lớn, mà là một không gian giáo dục trải nghiệm dành riêng cho trẻ em từ 4 đến 11 tuổi, được gọi thân mật là “Vườn trẻ” nằm ngay trong khuôn viên của trường. Tại đây, khoa học hiện diện một cách sống động, gần gũi thông qua các thí nghiệm vật lý đơn giản, mô hình robot cơ bản, trò chơi lập trình, hay chỉ là những tấm bìa carton được trẻ em sáng tạo thành xe ô tô, máy bay…

Chính từ những hoạt động tưởng như nhỏ bé đó, một thế giới khám phá và sáng tạo đã mở ra cho các em nhỏ. Khoa học không còn là lĩnh vực khô khan, hàn lâm mà trở thành một phần tự nhiên trong đời sống. Đây là cách mà các trường đại học Nga nói chung và Đại học MISIS nói riêng đang “ươm mầm” thế hệ nhà khoa học tương lai – một chiến lược sâu xa nhưng thiết thực để duy trì vị thế của Nga trong lĩnh vực khoa học công nghệ toàn cầu.

Gợi mở cho Việt Nam về một hệ sinh thái khoa học bền vững

Từ trải nghiệm tại Nga, bài học mang về không chỉ là sự ngưỡng mộ với trình độ khoa học, mà còn là khát vọng chuyển hóa tư duy và phương pháp tiếp cận tại Việt Nam. Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo sẽ không thể bền vững nếu chỉ tồn tại trong phạm vi các trường đại học, viện nghiên cứu hay doanh nghiệp công nghệ cao. Để khoa học trở thành một dòng chảy xã hội, cần bắt đầu từ giáo dục căn bản, từ những lớp học nhỏ, từ mỗi lần trẻ em được tiếp cận với tri thức khoa học qua hoạt động trải nghiệm hoặc truyền thông đại chúng.

Từ thực tế đó, nhiều đề xuất đã được đưa ra nhằm xây dựng một chiến lược phát triển khoa học, công nghệ theo hướng hệ sinh thái toàn diện:

• Phát triển trung tâm trải nghiệm khoa học tại các địa phương, đặc biệt là vùng sâu, vùng xa để học sinh và cộng đồng có thể tiếp cận tri thức khoa học một cách vui tươi, gần gũi.
• Thiết kế chương trình truyền thông khoa học trên các nền tảng như truyền hình, YouTube, TikTok…, giới thiệu các thí nghiệm đơn giản hoặc ứng dụng công nghệ thiết thực trong đời sống hằng ngày.
• Tổ chức các ngày hội STEM trong trường học, các cuộc thi lập trình, mô hình hóa gắn liền với các vấn đề thực tiễn của địa phương.
• Kết nối doanh nghiệp với trường học, đưa công nghệ vào giáo dục, tạo điều kiện để học sinh “học từ việc làm” thông qua tiếp xúc thực tế tại các cơ sở sản xuất, kinh doanh.
• Xây dựng mạng lưới nhà khoa học tình nguyện, kết nối với học sinh và giáo viên, đóng vai trò là người truyền cảm hứng và hướng dẫn thực hành.

Từ truyền cảm hứng đến hành động chiến lược

Điều quan trọng được nhấn mạnh là không thể có đổi mới sáng tạo nếu thiếu cảm hứng. Và cũng không thể có nền khoa học công nghệ vững mạnh nếu không được khởi đầu từ sự khai mở trong nhận thức của mỗi người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ. Do đó, hành trình xây dựng một quốc gia có năng lực khoa học – công nghệ không nhất thiết phải bắt đầu từ các nghị quyết hay phòng họp lớn, mà từ những lớp học mầm non, từ các buổi thực hành nhỏ, từ ánh mắt say mê của một đứa trẻ khi lần đầu hiểu vì sao cầu vồng có bảy sắc màu.

Những mô hình thực tiễn như tại Đại học MISIS là minh chứng cho tầm quan trọng của giáo dục khoa học sớm. Không cần quy mô lớn hay kinh phí khổng lồ, chỉ cần một tư duy đúng đắn và một định hướng rõ ràng, hoàn toàn có thể kiến tạo nên một hệ sinh thái khoa học, nơi mỗi người dân – từ học sinh đến công nhân, nông dân hay doanh nhân – đều có thể hiểu, ứng dụng và sáng tạo từ khoa học.

Gieo hạt hôm nay để gặt hái ngày mai

Việc Đại học MISIS đầu tư xây dựng “Vườn trẻ” trong khuôn viên nghiên cứu không đơn thuần là một sáng kiến giáo dục, mà còn là lời khẳng định về trách nhiệm của các trường đại học Nga đối với thế hệ kế thừa. Tinh thần ấy thể hiện rõ qua chia sẻ của người viết sau chuyến công tác: “Thăm Đại học MISIS, tôi cảm nhận được những nhà khoa học trong MISIS không chỉ đam mê nghiên cứu, mà còn ước mơ tạo lập các nhà khoa học tương lai cho nước Nga… Họ đã làm điều lớn lao hơn, đó là trách nhiệm với thế hệ từ mầm non đến tiểu học.”

Câu chuyện tại Moscow cho thấy: học bổng Nga, du học Nga hay hợp tác với đại học Nga không chỉ là cơ hội tiếp cận tri thức, mà còn là dịp để học hỏi tư duy phát triển dài hạn – trong đó, đầu tư vào giáo dục khoa học sớm là một trong những trụ cột then chốt. Việt Nam hoàn toàn có thể học hỏi và áp dụng những mô hình này, từ đó từng bước xây dựng một thế hệ công dân biết yêu khoa học, sáng tạo với khoa học và đồng hành cùng đất nước trên hành trình hội nhập và phát triển bằng chính nội lực tri thức.

Nguồn tin: Đại biểu Nhân dân Nghệ An