Hành trình khẳng định vị thế khoa học Việt Nam tại Dubna

Là cựu nghiên cứu sinh hệ đào tạo tiến sĩ tại Viện Liên hiệp Nghiên cứu Hạt nhân Dubna (JINR), Liên bang Nga, GS.TS. Lê Hồng Khiêm đã dành phần lớn sự nghiệp để thúc đẩy hợp tác khoa học giữa Việt Nam và Nga. Với cương vị nguyên Viện trưởng Viện Vật lý thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, ông không chỉ là một nhà khoa học đầu ngành mà còn là người kiến tạo nền tảng vững chắc cho sự tham gia chủ động và hiệu quả của các nhà nghiên cứu Việt Nam tại các dự án lớn của JINR. Tư duy làm chủ, thay vì chỉ tham gia thụ động, là quan điểm xuyên suốt trong hành trình của ông – một hành trình gắn với việc khẳng định tầm vóc trí tuệ Việt trên trường quốc tế.

Vai trò tiên phong trong hợp tác khoa học giữa Việt Nam và JINR

Việt Nam là một trong những quốc gia có mặt sớm tại JINR, trở thành thành viên chính thức từ năm 1956. Trong suốt gần 70 năm, các viện nghiên cứu và đại học Việt Nam đã cử nhiều cán bộ tham gia nghiên cứu tại tổ chức khoa học hạt nhân hàng đầu này. Trong đó, GS.TS. Lê Hồng Khiêm là một trong những gương mặt tiêu biểu, với vai trò vừa là nhà khoa học, vừa là người hoạch định chiến lược hợp tác.

Là đại diện toàn quyền của Chính phủ Việt Nam tại JINR, đồng thời là thành viên Hội đồng Khoa học của tổ chức này, GS.TS. Lê Hồng Khiêm đã đặt nền móng cho một cách tiếp cận mới: từ cộng tác viên chuyển sang chủ nhiệm đề tài, từ người tham gia chuyển thành người dẫn dắt. Ông thường xuyên làm việc tại JINR từ 6 đến 9 tháng mỗi năm, trực tiếp điều phối các nhóm nghiên cứu và triển khai dự án với sự hỗ trợ của trang thiết bị hiện đại nhất.

“Chỉ khi chúng ta có nhóm nghiên cứu độc lập, làm chủ được các vấn đề nghiên cứu và chủ động hợp tác thì mới thực sự khai thác hiệu quả tiềm lực của JINR, phục vụ cho mục tiêu phát triển khoa học và công nghệ quốc gia thiết thực và bền vững,” GS.TS. Lê Hồng Khiêm nhấn mạnh.

Ba hướng nghiên cứu chiến lược với giá trị ứng dụng cao

Dưới sự chủ trì của GS.TS. Lê Hồng Khiêm, nhóm nghiên cứu Việt Nam tại JINR được xây dựng theo mô hình liên ngành, huy động sự tham gia của các nhà khoa học từ Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Viện Năng lượng Nguyên tử, Đại học Đà Lạt, Đại học Quốc gia TP.HCM, Đại học Duy Tân… Trong đó, ba hướng nghiên cứu trọng điểm đã đạt được nhiều kết quả nổi bật.

Thứ nhất, nhóm sử dụng loài rêu Barbula indica làm chỉ thị sinh học để đánh giá ô nhiễm không khí tại nhiều khu vực đô thị và công nghiệp như Hà Nội, Hải Phòng, Hưng Yên, Đồng Nai… Kết hợp với các phương pháp phân tích hiện đại (NAA, PIXE, TXRF), kết quả đã được công bố trong 11 bài báo quốc tế thuộc danh mục SCIE, góp phần cung cấp cơ sở dữ liệu phục vụ chính sách bảo vệ môi trường.

Thứ hai, nhóm nghiên cứu cấu trúc và tính chất của các vật liệu mới ứng dụng trong điện tử, lưu trữ năng lượng và cảm biến từ. Các thí nghiệm được thực hiện tại lò phản ứng IBR-2 của JINR với các vật liệu như ferroelectric, manganites, multiferroic… Tính đến nay, đã có 19 công trình được đăng trên các tạp chí khoa học quốc tế uy tín như Physical Review B, Journal of Alloys and Compounds.

Thứ ba, nghiên cứu các phản ứng hạt nhân cơ bản bằng thiết bị IREN – một nguồn neutron cường độ cao được vận hành từ năm 2024. Trong giai đoạn đầu, hướng nghiên cứu này đã có 6 công bố quốc tế và đào tạo một thế hệ nhà khoa học trẻ, từng bước làm chủ công nghệ và phương pháp hiện đại trong lĩnh vực vật lý hạt nhân.

GS.TS. Lê Hồng Khiêm khẳng định: “IREN là thiết bị cần thiết giúp Việt Nam đào tạo các chuyên gia có trình độ cao trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử.”

Hướng tới làm chủ thiết bị lớn và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao

Trong năm 2025, GS.TS. Lê Hồng Khiêm tiếp tục dành 9 tháng tại JINR để chỉ đạo khai thác máy gia tốc electron năng lượng 800 MeV – một thiết bị hiện đại sắp đưa vào vận hành. Việt Nam là quốc gia đầu tiên được tham gia vào thiết kế kênh nghiên cứu của máy gia tốc này. Từ chùm electron năng lượng cao, nhóm nghiên cứu sẽ tạo ra neutron và gamma để phục vụ cho các thí nghiệm vật lý hạt nhân, công nghệ bức xạ và y học hạt nhân – các lĩnh vực đang ngày càng có tính ứng dụng thực tiễn cao.

Đây không chỉ là cơ hội tiếp cận công nghệ mới mà còn là bước đi quan trọng trong việc đào tạo đội ngũ chuyên gia phục vụ cho các chương trình năng lượng nguyên tử, y học hạt nhân và an toàn bức xạ – những lĩnh vực mang tính chiến lược quốc gia.

Kết nối đào tạo quốc tế và mô hình nghiên cứu hiệu quả

Không chỉ chú trọng nghiên cứu, GS.TS. Lê Hồng Khiêm còn đảm nhận vai trò là người thầy, người hướng dẫn. Ông đã trực tiếp đào tạo và giúp nhiều nghiên cứu sinh Việt Nam bảo vệ thành công luận án tiến sĩ tại Nga. Trung tâm Thông tin JINR đặt tại Viện Vật lý – nơi ông là người sáng lập – cũng là đầu mối kết nối các chương trình đào tạo sau đại học với sự phối hợp chặt chẽ từ phía Nga, đặc biệt là Trung tâm đào tạo của JINR.

Mô hình nhóm nghiên cứu do GS.TS. Lê Hồng Khiêm xây dựng tại JINR là minh chứng rõ rệt cho tính khả thi và hiệu quả của việc kết hợp nguồn lực quốc tế với trí tuệ Việt Nam. Mô hình này đặc biệt hữu ích trong bối cảnh Việt Nam còn hạn chế về thiết bị nghiên cứu lớn, giúp mở rộng khả năng hợp tác quốc tế mà vẫn đảm bảo chủ động trong khoa học.

Từ hành trình cá nhân đến định hướng phát triển quốc gia

Câu chuyện của GS.TS. Lê Hồng Khiêm là minh chứng tiêu biểu cho năng lực, tầm vóc và bản lĩnh của giới khoa học Việt Nam trong môi trường quốc tế. Bắt đầu từ một nghiên cứu sinh theo diện học bổng Nga tại Dubna, ông đã từng bước khẳng định vị thế cá nhân và đồng thời đưa khoa học Việt Nam ra thế giới bằng chính những công trình thực tiễn, mang tính ứng dụng cao.

Hành trình đó cũng cho thấy hiệu quả của các chương trình du học Nga và vai trò của học bổng hiệp định, học bổng toàn phần trong việc đào tạo nguồn nhân lực khoa học chất lượng cao. Việc từng bước làm chủ thiết bị lớn và tích cực tham gia các dự án quốc tế không chỉ là thành tựu cá nhân mà còn là định hướng cần được nhân rộng trong chiến lược phát triển khoa học công nghệ quốc gia.

Từ biểu tượng của trí tuệ Việt, GS.TS. Lê Hồng Khiêm đã góp phần viết tiếp câu chuyện thành công của Việt Nam tại một trong những trung tâm khoa học hạt nhân lớn nhất thế giới – JINR Dubna, khẳng định vị thế và bản lĩnh Việt trên hành trình hội nhập và phát triển bền vững.

Nguồn tin: duhocnga.org