Gió Irkutsk và bài học đầu đời ở xứ người

Có lẽ trong chúng ta, ai cũng từng mang trong tim một giấc mơ, một khung trời xa. Với tôi, đó là nước Nga – vùng đất lạnh giá nhưng đầy lãng mạn, nơi mà chỉ cần một cơn gió nhẹ cũng mang theo mùi của tuyết, của ký ức và cả những bài học không sách vở nào có thể dạy được.

Tôi từng du học Nga vào một thời điểm đặc biệt – cuối những năm 60, khi thế giới vẫn chưa ngơi tiếng súng, khi Việt Nam còn quặn mình trong khói lửa chiến tranh. Chúng tôi, những học sinh trẻ bước ra từ mảnh đất đầy bom đạn, được trao cơ hội nhận học bổng Nga – một món quà quý giá và cũng là thử thách không nhỏ. Chuyến hành trình dài gần hai tuần trên tàu hỏa liên vận đưa tôi đến xứ sở Bạch Dương, và cũng đưa tôi bước vào một bài học không tên – bài học đầu tiên về sự trưởng thành.

Chuyến tàu và những điều chưa từng thấy

Chúng tôi đến nước Nga vào những ngày đầu thu, khi lá bắt đầu chuyển màu nhưng tuyết vẫn chưa rơi. Trên chuyến tàu xuyên lục địa, mọi thứ hiện ra vừa mới mẻ vừa xa lạ – từ phong cảnh dọc hai bên đường đến cách người Nga trò chuyện nhẹ nhàng, trầm ổn. Chúng tôi đi với ánh mắt mở to và trái tim rộn ràng, không chỉ vì một chương mới của cuộc đời đang bắt đầu, mà còn bởi một cảm giác lạ lẫm: tự do và hy vọng.

Vừa đến nơi, chưa kịp quen với tiếng Nga, chúng tôi đã được xếp đứng hàng đầu trong một buổi mít-tinh mà bản thân chẳng hiểu nổi nội dung. Chúng tôi chỉ thấy sinh viên Liên Xô hô khẩu hiệu, giơ tay, thì cũng làm theo. Phải đến vài ngày sau mới biết đó là buổi phản đối cách mạng văn hóa ở Trung Quốc – một chủ đề nhạy cảm trong thời điểm mối quan hệ giữa Liên Xô và Trung Quốc đang căng thẳng.

Lúc ấy, Việt Nam đang là đồng minh của cả hai nước. Việc sinh viên Việt Nam xuất hiện trong buổi mít-tinh ấy là điều tế nhị. Chúng tôi được nhắc nhở kỹ càng, rằng trong thời cuộc rối ren, cần học cách quan sát, hiểu tình hình và ứng xử sao cho khôn ngoan, giữ được vị thế của đất nước. Tôi đã bắt đầu hiểu rằng đi du học Nga, ngoài học tập, còn là học cách làm người, học đối nhân xử thế giữa những dòng chảy lịch sử lớn lao.

Một kỳ thi, một câu hỏi và cú sốc đầu đời

Năm dự bị là khoảng thời gian chủ yếu để học tiếng Nga và ôn lại kiến thức phổ thông. Nhờ chăm chỉ, tôi đạt kết quả rất tốt, tất cả các môn đều đạt điểm 5 – điểm cao nhất trong thang điểm của các trường đại học Nga. Chỉ còn một môn thi cuối – môn chính trị, mà chủ yếu là triết học Mác – Lênin. Tôi chuẩn bị kỹ càng, tự tin bước vào phòng thi.

Mọi chuyện diễn ra suôn sẻ cho đến khi thầy giáo hỏi tôi một câu ngoài đề: “Quan điểm của em về cách mạng văn hóa Trung Quốc là gì?”. Tôi lặng người. Câu hỏi như nhát dao rạch ngang tâm trí. Tự dưng tôi nhớ lại buổi mít-tinh hôm nào. Tôi cố gắng lảng tránh, trả lời nước đôi, hy vọng thầy sẽ hiểu và bỏ qua. Nhưng không. Ông lạnh lùng cho tôi điểm 1.

Tôi choáng váng. Một cú sốc đầu đời. Tôi lắp bắp phản đối, nói rằng đó không phải nội dung trong bài giảng. Thầy chỉ đáp nhẹ: “Nhưng đó là thực tế, và em có thể trả lời nếu biết vận dụng lý luận Mác – Lênin”. Tôi tiếp tục cố gắng, lần này viện tới quan điểm của Đảng và Nhà nước. Nhưng thầy vẫn không chấp nhận: “Tôi không hỏi Đảng em nghĩ gì. Tôi hỏi em – cá nhân em nghĩ gì?”.

Rồi ông nhìn tôi, hỏi: “Em bao nhiêu tuổi rồi?”. “Dạ, mười tám ạ.” – tôi đáp nhỏ. Ông gật đầu, giọng chậm rãi: “Mười tám tuổi, đã là công dân, mà vẫn không dám có chính kiến”. Và rồi ông quay đi, ra hiệu cho người tiếp theo vào thi. Còn tôi, được tiễn ra ngoài với câu: “Ra đi!”

Sự trở lại và bài học về chính mình

Tôi đứng ngoài phòng thi, lòng nặng trĩu, không biết nên giận, nên buồn hay nên tự trách. Nhưng rồi cô giáo chủ nhiệm xuất hiện, đi gặp ban giám hiệu. Ít lâu sau, thầy hiệu trưởng cũng đến. Một cuộc hội ý kín diễn ra trong phòng thi. Chúng tôi chờ đợi trong im lặng. Rồi cánh cửa lại mở ra, tôi được gọi trở lại.

Không khí trong phòng thay đổi. Vẫn là thầy giáo ấy, ánh mắt nghiêm khắc, nhưng lần này, khi nhìn tôi, ông gật đầu. Tôi ngồi xuống. Và ông bắt đầu nói – không còn là người xét hỏi, mà là người thầy thực sự. Ông bảo:

“Tôi hỏi không phải để nghe em khen hay chê, mà để biết em có đủ trưởng thành để bày tỏ chính kiến hay chưa. Dù em có phản đối hay ủng hộ, tôi cũng cho điểm cao. Nhưng em lại né tránh.”

Rồi ông cười nhẹ, nói rằng ông hiểu vì sao tôi không dám trả lời. Ông biết chúng tôi bị ràng buộc nhiều thứ, nhất là khi ở nơi đất khách. Nhưng ông dặn: “Sau này, khi vào đời, hãy học cách vượt qua những rào cản ấy, và có chính kiến trong mọi tình huống”. Sau cùng, ông mở sổ, chấm cho tôi điểm 4. Không phải điểm tuyệt đối, nhưng là món quà lớn. Tôi lặng người, không thốt nên lời, chỉ thấy cay cay nơi sống mũi.

Những bài học không có trong giáo trình

Giờ đây, đã rất lâu kể từ buổi thi hôm ấy. Mỗi lần nhớ lại, tôi vẫn tự hỏi: liệu những kiến thức tôi học được về khoa học, kỹ thuật có quý giá hơn bài học đầu đời đó không? Tôi không chắc. Bởi bài học ấy không nằm trong giáo trình, cũng không được chấm điểm bằng con số. Nó là bài học về chính mình.

Du học Nga không chỉ là chuyện học sách vở, lấy bằng cấp, hay giỏi tiếng Nga. Đó còn là hành trình đối thoại với bản thân, là những đêm dài tự hỏi mình là ai, tin vào điều gì, có dám cất tiếng nói hay không. Và chính nhờ nước Nga – với những con người nghiêm khắc nhưng tận tâm, với những mùa đông dài và yên tĩnh – tôi đã học được bài học lớn nhất: dám là mình, dám có quan điểm.

Nếu ai đó hỏi tôi rằng, học bổng toàn phần có thể cho bạn điều gì, tôi sẽ nói: ngoài tri thức, còn là cơ hội để bạn lớn lên. Không phải chỉ trong học thuật, mà cả trong tư duy và nhân cách. Và với tôi, cái giá trị nhất của học bổng Nga – không nằm ở tấm bằng, mà nằm ở bài học đầu đời ấy – bài học được trao bằng một ánh mắt nghiêm khắc nhưng ấm áp, và một lời dặn nhẹ nhàng mà tôi sẽ mang theo mãi: “Hãy sống với chính kiến của mình”.

Nguồn tin: duhocnga.org